شنا کودکان طیف اوتیسم و آب‌درمانی؛ راهنمای کامل والدین

چرا آب برای کودکان طیف اوتیسم محیط تمرین متفاوتی است؟

شنا برای کودکان طیف اوتیسم در اصل یک تجربهٔ حسی است که اتفاقاً شکل ورزش دارد. وقتی کودک وارد آب می‌شود، فشار یکنواخت آب از هر طرف به بدنش وارد می‌شود؛ همان چیزی که در کاردرمانی با پتوی سنگین یا فشار عمقی دنبالش هستیم، اینجا به‌طور طبیعی و یکدست اتفاق می‌افتد. هم‌زمان، شناوری بخشی از وزن بدن را برمی‌دارد و حرکت‌هایی که روی خشکی سخت‌اند، در آب آسان‌تر و آهسته‌تر انجام می‌شوند.

باید صریح بگویم: آب درمان اوتیسم نیست و هیچ برنامهٔ ورزشی نباید چنین ادعایی داشته باشد. اوتیسم یک تفاوت رشدی است، نه بیماری‌ای که با شنا برطرف شود. آنچه از تجربهٔ کار با این بچه‌ها می‌توانم بگویم این است که آب می‌تواند به آرام‌تر شدن، بهبود هماهنگی حرکتی، خواب بهتر و مهم‌تر از همه، ایمن‌تر شدن کودک کمک کند. هر برنامه‌ای هم باید با اطلاع پزشک، کاردرمانگر یا تیم درمانی کودک پیش برود.

تنظیم حسی: آب با سیستم عصبی کودک چه می‌کند؟

بسیاری از کودکان طیف اوتیسم یا به دنبال ورودی حسی بیشترند یا از آن فرار می‌کنند، و اغلب هر دو، در حس‌های مختلف. استخر جای نادری است که می‌شود هم‌زمان بار حسی نامطلوب را کم و ورودی حسی مطلوب را زیاد کرد. من معمولاً جلسه‌ها را در ساعت‌های خلوت‌تر می‌گذارم تا انعکاس صدا در سالن کمتر باشد و کودک با محیطی آرام‌تر روبه‌رو شود. همین اثرهای فیزیکی آب پایهٔ کار توان‌بخشی هم هست و آن را در آب‌درمانی چیست جداگانه توضیح داده‌ام.

• فشار یکنواخت آب روی پوست، همان ورودی فشار عمقی است که معمولاً اثر آرام‌بخش دارد.
• شناوری بار مفاصل را کم می‌کند و به کودک اجازه می‌دهد حرکت‌های درشت را آهسته‌تر و کنترل‌شده‌تر تجربه کند.
• مقاومت آب در هر جهت یکسان است؛ همین پیش‌بینی‌پذیری برای کودکی که از حرکت ناگهانی می‌ترسد ارزشمند است.
• حرکت در آب سیستم دهلیزی و حس عمقی را به‌طور طبیعی درگیر می‌کند، بدون آنکه به دستگاه یا ابزار خاصی نیاز باشد.
• در ساعت خلوت، بار شنیداری و بینایی سالن به‌شدت پایین می‌آید و تمرکز کودک بیشتر می‌شود.

ایمنی در آب؛ جدی‌ترین دلیلی که نباید به تعویق بیفتد

این بخش را با احتیاط اما بدون لاپوشانی می‌نویسم، چون موضوعْ جان کودک است. غرق‌شدگی در میان کودکان طیف اوتیسم خطر بالاتری دارد و دلیلش قابل فهم است: بسیاری از این بچه‌ها به آب جذب می‌شوند و هم‌زمان ممکن است بی‌خبر از کنار مراقب دور شوند. ترکیب این دو یعنی کودک می‌تواند خودش را به آب برساند، بی‌آنکه بلد باشد چطور برگردد. برای این گروه، مهارت ایمنی در آب اولویت اول است، نه یک مهارت جانبی.

1. ۱رسیدن به نزدیک‌ترین دیواره و گرفتن لبهٔ استخر، اولین مهارتی است که آموزش می‌دهم.
2. ۲چرخیدن از حالت شکم به پشت و شناور ماندن آرام برای گرفتن نفس، مهارت دوم است.
3. ۳بالا آمدن از پله یا لبهٔ استخر بدون کمک، تا کودک بتواند خودش از آب خارج شود.
4. ۴ورود کنترل‌شده از پله و نه پریدن ناگهانی، تا واکنش بدن به آب خنک غافلگیرکننده نباشد.
5. ۵تکرار همین چند مهارت با لباس معمولی در چند جلسه، چون حادثهٔ واقعی معمولاً با مایو اتفاق نمی‌افتد.

کلاس شنا کودکان اوتیسم چگونه طراحی می‌شود؟

هیچ دو کودکی در طیف مثل هم نیستند، بنابراین برنامهٔ ثابت و از پیش آماده جواب نمی‌دهد. چیزی که ثابت می‌ماند اصول است، نه تمرین‌ها. چارچوب کلی کلاس‌های کودکان و شروع از ۴ سالگی را در آموزش شنا کودکان از ۴ سالگی نوشته‌ام، اما اینجا همان چارچوب برای هر کودک جداگانه بازطراحی می‌شود. من این کلاس‌ها را به‌صورت یک‌به‌یک برگزار می‌کنم و پیش از جلسهٔ اول، در یک تماس تلفنی با خانواده دربارهٔ حساسیت‌های حسی، شیوهٔ ارتباط، علاقه‌ها و محرک‌های اضطراب کودک صحبت می‌کنیم. مدرک تخصصی آب‌درمانی و سال‌ها کار در آب، دقیقاً در طراحی همین جزئیات به کارم می‌آید.

• کلاس یک‌به‌یک است تا هیچ رقابت، انتظار نوبت یا شلوغی غیرقابل پیش‌بینی در جلسه وجود نداشته باشد؛ دلیل این انتخاب را در چرا کلاس یک‌به‌یک بیشتر باز کرده‌ام.
• ساعت جلسه در بازهٔ خلوت استخر تنظیم می‌شود تا صدا، انعکاس و رفت‌وآمد کمتر باشد.
• روال جلسه ثابت می‌ماند: همان مسیر رختکن، همان پله، همان ترتیب تمرین‌ها، هفته به هفته.
• ارتباط تصویری جای توضیح طولانی را می‌گیرد؛ کارت تصویر، نشان دادن حرکت و تقلید، به‌جای جملهٔ پیچیده.
• شروع تدریجی است؛ اگر جلسهٔ اول فقط تا مچ پا در آب برویم، همان یک قدم موفقیت آن جلسه است.
• هیچ تمرینی با اجبار فیزیکی انجام نمی‌شود و نشانه‌های بی‌قراری کودک، همان لحظه پایان آن تمرین است.

سه جلسهٔ اول: چه اتفاقی می‌افتد و چه انتظاری داشته باشیم؟

انتظار درست، نصف موفقیت است. در بسیاری از موارد جلسهٔ اول اصلاً شامل ورود کامل به آب نمی‌شود و این شکست نیست؛ بخشی از برنامه است. کاری که انجام می‌دهم این است که هر جلسه یک قدم کوچک اضافه شود و هیچ قدمی پس گرفته نشود. اگر کودک امروز تا زانو در آب آمد، جلسهٔ بعد از همان‌جا شروع می‌کنیم، نه از صفر.

1. ۱جلسهٔ آشنایی: بازدید از رختکن و فضای کنار استخر، بدون هیچ الزامی برای ورود به آب.
2. ۲جلسهٔ دوم: نشستن روی پله، تماس پا با آب و بازی‌های کوتاه با آب در همان نقطه.
3. ۳جلسهٔ سوم: ورود به آب کم‌عمق با حمایت کامل مربی و تمرین تعادل در حالت ایستاده.
4. ۴جلسه‌های بعد: افزودن حباب‌زدن، شناوری با حمایت و در ادامه مهارت‌های پایهٔ ایمنی در آب.

روال ثابت و ارتباط تصویری، در عمل چه شکلی است؟

کودکی که می‌داند بعد از هر کار چه اتفاقی می‌افتد، انرژی‌اش را صرف اضطراب نمی‌کند. برای همین ترتیب جلسه را مثل یک ریل ثابت نگه می‌دارم و هر تغییری را از قبل اعلام می‌کنم. اگر قرار است هفتهٔ بعد تمرین تازه‌ای اضافه شود، همان جلسهٔ قبل کارتش را نشان می‌دهم تا غافلگیری در کار نباشد. خانواده هم می‌تواند همان کارت‌ها را در خانه مرور کند.

• یک نوار تصویری ساده از مراحل جلسه بسازید: ماشین، رختکن، دوش، پله، آب، حوله، خانه.
• هر مرحله را پس از انجام از نوار بردارید تا کودک ببیند چقدر تا پایان جلسه مانده است.
• از جمله‌های کوتاه و ثابت استفاده کنید؛ همان کلمه‌ها را هر جلسه تکرار کنید، نه مترادف‌هایشان.
• شمارش بلند و یکسان پیش از هر حرکت، به کودک اجازه می‌دهد خودش را آماده کند.
• پایان جلسه را با علامت مشخصی اعلام کنید؛ مثلاً همیشه با یک حرکت یا آهنگ کوتاه تکراری تمام شود.

تجربهٔ من نشان داده بیشترین پیشرفت وقتی اتفاق می‌افتد که این روال بین استخر و خانه یکی باشد. اگر خانواده در خانه هم از همان کلمه‌ها، همان کارت‌ها و همان ترتیب استفاده کند، کودک زودتر می‌فهمد که استخر جای امنی است و مسیرش قابل پیش‌بینی است. این هماهنگی، بیشتر از هر تمرین فنی، سرعت کار را بالا می‌برد.

نقشهٔ پیشرفت: از آشنایی با محیط تا شنای مستقل

زمان‌بندی در این کلاس‌ها با کلاس معمولی فرق دارد و مقایسه کردن هیچ کمکی نمی‌کند. بعضی کودکان چند جلسه روی یک مرحله می‌مانند و بعد ناگهان دو مرحله جلو می‌روند. جدول زیر ترتیب مرحله‌هاست، نه جدول زمانی؛ سرعت عبور از آن‌ها را خود کودک تعیین می‌کند و کار من فقط این است که هیچ مرحله‌ای را جا نیندازم.

نقش خانواده؛ قبل، حین و بعد از جلسه

خانواده در این برنامه هم‌تیمی من است، نه تماشاچی. بیشترین اطلاعاتی که به دردم می‌خورد از شما می‌آید: اینکه امروز کودک چطور خوابیده، چه چیزی آزارش داده و چه کلمه‌ای برایش معنا دارد. در مقابل، چیزی که از خانواده می‌خواهم صبر است؛ به‌ویژه در جلسه‌هایی که به نظر می‌رسد هیچ اتفاقی نیفتاده، در حالی که کودک در حال ساختن اعتماد است.

• پیش از هر جلسه، وضعیت خواب، تغذیه و حال کلی کودک را در یک جملهٔ کوتاه به مربی بگویید.
• لباس و حولهٔ آشنا و همیشگی بیاورید؛ بافت نامأنوس پارچه می‌تواند کل جلسه را خراب کند.
• در جلسه در دید کودک بمانید اما در تمرین دخالت نکنید، مگر وقتی مربی از شما بخواهد.
• برنامهٔ درمانی و توصیه‌های پزشک یا کاردرمانگر کودک را در اختیار مربی بگذارید تا تمرین‌ها با آن‌ها هماهنگ بماند.
• بعد از جلسه فقط یک نکتهٔ مثبت مشخص را نام ببرید و از ارزیابی کلی و مقایسه پرهیز کنید.
• اگر واکنش تازه‌ای در خانه دیدید، چه خوب و چه بد، پیش از جلسهٔ بعد به مربی اطلاع دهید.

قبل از شروع شنا کودکان اوتیسم، یک تماس مشاورهٔ کوتاه

هیچ‌وقت کودکی از این گروه را بدون گفت‌وگوی قبلی با خانواده وارد آب نمی‌کنم. دلیلش ساده است: نیمی از کار، طراحی درست جلسهٔ اول است و این طراحی بدون شناخت کودک ممکن نیست. تماس مشاوره معمولاً کوتاه است و در آن دربارهٔ چیزهایی حرف می‌زنیم که هیچ فرم ثبت‌نامی نمی‌پرسد. گاهی نتیجهٔ همین تماس این است که فعلاً زمان مناسبی نیست و بهتر است چند ماه دیرتر شروع کنیم؛ این هم یک پاسخ درست است.

1. ۱کودک به چه صداها، دماها یا بافت‌هایی حساسیت دارد و چه چیزی معمولاً آرامش می‌کند؟
2. ۲شیوهٔ ارتباط او چیست: کلامی، تصویری، اشاره‌ای یا ترکیبی از این‌ها؟
3. ۳علاقه‌های خاصش کدام‌اند تا بتوانیم آن‌ها را وارد تمرین‌های داخل آب کنیم؟
4. ۴سابقهٔ پزشکی، دارو یا محدودیت حرکتی خاصی وجود دارد که باید با پزشک هماهنگ شود؟
5. ۵تجربهٔ قبلی کودک با آب، استخر یا حمام چه بوده و چه واکنشی نشان داده است؟

اگر فکر می‌کنید آب می‌تواند برای کودکتان مفید باشد، اولین قدم یک گفت‌وگوی بی‌تعهد است. با شمارهٔ ۰۹۱۹۰۳۴۱۰۰۴ تماس بگیرید تا کوتاه دربارهٔ کودکتان صحبت کنیم و بعد، هر وقت خودتان آماده بودید، یک جلسهٔ تعیین سطح رایگان در استخر داینامیکا در سعادت‌آباد ترتیب بدهیم. اگر هم استخر خصوصی در دسترس دارید، جلسه‌ها می‌تواند در همان محیط آشنا برگزار شود.